مشهودات آنها است طبع و نشر نموده‌اند و اينها ثابت مىكنند كه ادعاى جبون سالف الذكر غير صحيح و هذيانت واقعهء او ناشى از تعصّب طبيعى بوده و مشار اليه خطاى صريح نموده است . لودو ويكو بارتاما در سال نهصد و بيست ( 920 ) از هجرت و ژوزف تپس نيز در سال هزار و يكصد و هفت ( 1107 ) هجرى هر گوشهء آن قطعهء مقدسهء مباركه را سياحت كرده و هريك دائر به احوال حجازيّه رساله‌اى كه شامل اطلاعات مفصّله است نگاشته‌اند . رسالهء لودو ويكو بارتاما در حالتى كه در سال نهصد و بيست و هشت ( 928 ) به زبان ايتالى طبع شده است در سال نهصد و هفتاد [ و ] دو ( 972 ) به زبان انگليس ترجمه و منتشر گرديده است . و سياحتنامهء انگليسى ژوزف پتس نيز در سال يكهزار و يكصد و هفده ( 1117 ) مطبوع و در انگلستان منتشر شده . لودو ويكو بارتاما در رسالهء خويش نوشته است كه مشار اليه خود را به قيافت و هيئت مسلمانان گذاشته با شتربانان شام كسب معارفه نموده و به شتربان مزبور تنخواه زياد داده و با قافلهء شام به حجاز آمده است ، و ژوزف پتس نيز در [ كوچكى و ] طفوليّت اسير يك نفر از اهالى جزاير شده مدّت مديده مشار اليه را خدمت كرده و با آقاى خود ايفاى حجّ شريف نموده و معاودت كرده است . برق حار در رساله‌اى كه منتشر ساخته گفته است كه من هنگام معاودت از وادى فاطمه در وادى نعمان كه حجّاج به اين وادى براى عمره مىآيند چون محلّ خوفناك است ، ازدحام زياد دارد ، به يك طوفانى دچار شدم ، نتوانستم پيش بروم ، به مأمن كوهى پناه برده تا وقتى كه شدت سيلان و هجوم سيل گذشت در مأمن آن كوه اقامت نمودم . يك مورّخ ديگر « يوما » نام گفته است كه غير مسلم را به مكّه قبول نمىكنند . شكر مىكنيم كه برق حارد « 1 » رفته و مدّعيات اروپائيان را كه در خصوص مكّه داشتند تكذيب و تخطئه نموده و گفته است كه مكهء مكرّمه با بعضى از سنگهاى سياه و دايهائى كه خالى از ازهار و اشجار است محاط است . و كسانى كه از ميان اين كوهها درآمده و بغتة بيوت و منازل مكهء مكرّمه را مىبينند نبايد آن شهر معظّم را جز به خزينهء لطايفى تشبيه كنند كه در ميان يك جعبهء سياه بسيار خشن

--> ( 1 ) . متن : برق هارد . براى يك دستى ، اولين ضبط ملاك قرار گرفته است .